5

IFHTP

Dịch: Antidisciplinary – Joi Ito

Leave a comment

Bài Antidisciplinary của Joi Ito là bài viết định hình các thứ dự án được hình thành ở MIT Media Lab, một sân chơi sáng tạo vô cùng thú vị, và theo mình là một mô hình quan trọng để hình dung, nếu muốn thực sự quan tâm đến sáng tạo giá trị ở VN–trước một hệ thống giáo dục và nghiên cứu còn-lâu-mới-đủ-lực, trước dòng chảy máu chất xám không ngừng nghỉ, và một chính phủ bị động trước các xu hướng của thế giới. Mình không ám chỉ mọi người nên “cut corners” và chỉ chú trọng vào phản ngành, nhưng để thấy kể cả khoa học cũng có những giới hạn hiện tại, chứ không phải tuyệt vời ông mặt trời và được lôi ra không cần phản biện như một số nhóm thảo luận chỉ-có-ở-Việt-Nam có nói gần đây: bài viết sẽ là một cách nhìn thú vị về khoảng trống khoa học chưa lấp đầy được. Bỏ qua động thái chính trị hoá kiến thức của các nhóm thảo luận nêu trên, mình cũng ngờ ngợ rằng chính bởi sự thiếu thốn một nền học vấn quy củ và công khai nên dường như mới có một sự ngây thơ về các phương thức và hệ thống của phương Tây–một kiểu đứng núi nọ trông núi kia. Mình cho rằng sự ngây thơ này không hoàn toàn xấu: nó cho con người khả năng nhạy cảm và đắm đuối trong hiện thực, hơn là câu chuyện lúc nào cũng phải optimize và tôn thờ các giá trị tư bản. Có thể chính đây sẽ là một góc văn hoá riêng của quê nhà để giúp định hình lại việc nghiên cứu và sáng tạo giá trị theo một đường hướng mới.

Cuối cùng thì, cái gì cũng cần chất lượng. Bản thân Joi Ito, một người hai lần bỏ học, cũng đã từng phát biểu rằng các bạn không nên bắt chước ổng, vì những thứ ông đạt được không phải vì ông không có bằng đại học, mà là ông đạt được chúng mặc dù ông không có bằng đại học. Việc quan trọng vẫn là tìm giá trị, và những cá nhân/ nhóm thực sự có đủ nền tảng để tìm giá trị.

______________________________________________________________

Phản Ngành  – Joi Ito

2 Tháng 10 Năm 2014

Một trong những từ đầu tiên tôi được nghe thấy khi mới tham gia vào Media Lab là “phản ngành” (antidisciplinary). Từ này được vạch ra dưới dạng điều kiện trong một thông cáo tìm một vị trí giảng dạy mới cho Media Lab. Làm việc một cách liên ngành là hiện tượng nhiều người từ các ngành học khác nhau làm việc cùng nhau. Một dự án phản ngành, mặt khác, không phải là tổng của một đám các ngành khác nhau mà là một cái gì hoàn toàn mới—khái niệm “phản ngành” ở đây thật khó để định nghĩa đơn giản. Nhưng với tôi từ này có nghĩa là một ai đó hoặc một cái gì đó mà không khớp với một ngành học thông thường—một lĩnh vực nghiên cứu với những từ ngữ, những nền tảng, và những cách thức của riêng nó. Phần lớn các học giả bị đánh giá bằng số lần họ đăng bài trong các tạp chí khoa học danh giá và có bình duyệt [1]. Bình duyệt thường bao gồm các học giả có ảnh hưởng trong ngành học của bạn thẩm định thành quả nghiên cứu và quyết định xem nghiên cứu này có quan trọng và độc đáo hay không. Kiểu cấu trúc này thường dẫn đến động thái những nhà nghiên cứu tập trung nhiều vào việc gây ấn tượng tốt với một nhóm nhỏ các chuyên gia trong ngành của mình hơn là mạo hiểm táo bạo với một cách tiếp cận vấn đề mới mẻ. Động thái này củng cố cái cliche của việc các học giả tập trung càng ngày càng nhiều vào càng ngày càng ít những kiến thức giá trị. Nó tạo ra một hiện tượng siêu-đặc biệt hoá khi mà nhiều người trong các mảng kiến thức khác nhau gặp rất nhiều khó khăn trong việc hợp tác—hoặc thậm chí là trao đổi—với những người khác ngành. Với tôi, nghiên cứu phản ngành giống như là quan sát nổi tiếng của nhà toán học Stanislaw Ulam rằng việc học vật lý phi-tuyến tính giống như việc học những “động vật phi đại tượng” [2].

Media Lab tập trung vào “sự độc đáo, khả năng ảnh hưởng, và sự màu nhiệm.” Những gì sinh viên và giảng viên của chúng tôi làm nên là duy nhất. Chúng tôi không nên làm những gì mà người nào khác đang làm. Nếu có nhóm nào khác bắt đầu làm cùng việc đó, chúng tôi nên dừng lại. Mọi thứ chúng tôi làm đều nên có tầm ảnh hưởng. Cuối cùng, mọi thứ nên thôi thúc chúng tôi trở nên đam mê và nên nằm ngoài giới hạn của những bồi đắp ý tưởng thông thường [3]. “Màu nhiệm” có nghĩa là chúng tôi sẽ nhận làm những dự án cho chúng tôi nhiều cảm hứng. Ví dụ, trong nhóm Mẫu Giáo Suốt Đời [4], các nhà nghiên cứu thường mô tả “Bốn P của Học một cách Sáng Tạo”, là “Projects” (Dự Án), “Peers” (Bạn/ Đồng Nghiệp), “Passion” (Đam Mê), và Play (Chơi). Khái niệm chơi cực kỳ quan trọng với việc học một cách sáng tạo. Có rất nhiều nghiên cứu thể hiện rằng các phần thưởng hoặc áp lực có thể thúc đẩy mọi người “sản xuất”, nhưng học và suy nghĩ sáng tạo cần cái “không gian” mà việc chơi tạo ra. Áp lực và phần thưởng thường làm bé đi cái không gian đó đó, và vì thế, giới hạn việc học sáng tạo.

 

Kiểu học giả mà chúng tôi đang tìm kiếm tại Media Lab là những người không khớp với bất kỳ một ngành nào nào, có thể vì họ nhảy giữa—hoặc thậm chí đơn giản là vượt ra ngoài khuôn khổ của—nhiều ngành. Tôi thường nói rằng nếu bạn có thể làm được những việc bạn muốn trong bất kì một phòng nghiên cứu hoặc khoa nghiên cứu nào khác, bạn nên hoàn thành chúng ở đó. Chỉ đến với Media Lab khi bạn không thể tìm ra được một nơi nào khác để làm việc bạn cần làm. Chúng tôi là nhà của những kẻ không phù hợp với mọi nơi—nhưng người phản ngành.

 

Khi tôi nghĩ về “không gian” mà chúng tôi đã tạo nên, tôi thích hình dung một trang giấy khổng lồ đại diện cho “toàn cục khoa học”. Những ngành nghiên cứu sẵn có là những điểm đen được chấm trên trang giấy. Còn không gian khổng lồ bị bỏ trắng giữa những điểm chấm này đại diện cho kiến thức phản ngành. Rất nhiều người muốn chơi và nghịch ngợm trên không gian trắng này, nhưng có rất ít tiền trợ cấp cho việc này, và nó càng khó hơn để tìm được một vị trí nhiệm kỳ [5] mà không có một cái mỏ neo độc ngành lên một trong những chấm đen nào đó.

 

Trong khi chúng tôi tiếp tục cố gắng tiếp cận với việc giải quyết các vấn đề càng ngày càng nan giải mà đòi hỏi nhận thức từ rất nhiều ngành và góc độ khác nhau, sự phân biệt và phân hoá giữa các ngành học dường như chỉ tạo thêm cản trở và phá hoại. Chẳng hạn hệ thống phức tạp, chính là cơ thể người, đã trở nên đa ngành một cách không tưởng. Chúng ta nên thật sự cùng nhau làm việc trong “Một Khoa Học” thống nhát, nhưng thay vì vậy chúng ta là một cái tranh ghép của nhiều ngành kiến thức, thậm chí đôi khi không nhận ra rằng chúng ta đang cùng nhìn vào một bài toán, vì ngôn ngữ giữa các ngành thật khác nhau và các kính vi phân thì dường như không được đồng nhất.

 

Trung Tâm Mô Phỏng Sinh Học Cực Đoan (Center for Extreme Bionics) tại Media Lab—dẫn đầu bởi Hugh Herr, Ed Boyden, Joe Jacobson, và Bob Langer—sử dụng mọi thứ từ cơ khí chế tạo cho đến sinh học tổng hợp cho đến thần kinh học trong hành trình xoá bỏ một nhóm các loại dị tật. Tập hợp các ngành khác biệt này sẽ không bao giờ khớp với bất kì một phòng nghiên cứu hay viện nghiên cứu truyền thống nào.

 

Nhà đồng sáng lập của Media Lab, Nicholas Negroponte đã từng phát biểu chơi chữ với châm ngôn về học thuật rằng các giáo sư phải “xuất bản hoặc bị xoá sổ” [6]. Các giảng viên của Media Lab, theo ông, phải “trình diễn sản phẩm hay là chết”[7]. Tôi đã đưa ra một thay đổi nhỏ cho cụm từ này- “triển khai hay là chết”[8]. Tôi muốn tất cả các giảng viên và sinh viên tại Media Lab bắt đầu nghĩ về việc những công trình của họ sẽ triển khai ngoài đời thật như thế nào, và nếu họ có thể tự triển khai chúng, càng tuyệt vời.

 

Tôi nghĩ triết lý về việc cùng nhau làm việc trên những dự án lớn sẽ đem những nhà nghiên cứu đến với nhau từ nhiều ngành khác nhau – và cùng nhau xây dựng một nền khoa học thống nhất thay vì những ngành khoa học rời rạc. Chúng ta sẽ vẫn cần các ngành, nhưng tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta tập trung vào một sứ mệnh cao hơn và tập trung vào những thay đổi cần thiết trong học thuật và tài trợ vốn cho nghiên cứu để cho phép nhiều người có thể làm việc trong những mảng trắng giữa các ngành khoa học – khoảng không gian phản ngành.

 

Update: một thành viên của Media Lab đã chỉ ra rằng các ngành thì giống như những đường bao rất chung chung và phần lớn những bài báo nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất thường nằm trong các không gian phản ngành và mang tính đột phá.

 

NOTE từ người dịch

[1] peer review

[2] non-elephant animals

[3] incremental thinking (versus monumental thinking) chỗ này dịch hơi khó, ban đầu tớ định dùng suy nghĩ thông thường, để đối lại với phi thường, nhưng thế thì lại mất nghĩa của từ incremental. Incremental Thinking là lối suy luận xây dựng từ các ý tưởng/ giả định có sẵn ban đầu, nhưng tương đối tuyến tính/ theo cấp số cộng. Ở đây không non-incremental thinking theo Joi chắc là những cách tiếp cận vấn đề không mang tính bồi đắp lên nhau này, mà có thể là tái định hình các giả định/ ý tưởng ban đầu.

[4] Lifelong Kindergarten

[5] tenured

[6] publish or perish (tiếc rằng không thể dịch và giữ được sự “chơi chữ” của [6], [7], và [8], nhưng tớ nghĩ cũng khá sát về âm điệu!)

[7] demo or die

[8] deploy or die

Advertisements

Author: oligothoughts

poetic hermit

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s