5

IFHTP


Leave a comment

Dịch: Antidisciplinary – Joi Ito

Bài Antidisciplinary của Joi Ito là bài viết định hình các thứ dự án được hình thành ở MIT Media Lab, một sân chơi sáng tạo vô cùng thú vị, và theo mình là một mô hình quan trọng để hình dung, nếu muốn thực sự quan tâm đến sáng tạo giá trị ở VN–trước một hệ thống giáo dục và nghiên cứu còn-lâu-mới-đủ-lực, trước dòng chảy máu chất xám không ngừng nghỉ, và một chính phủ bị động trước các xu hướng của thế giới. Mình không ám chỉ mọi người nên “cut corners” và chỉ chú trọng vào phản ngành, nhưng để thấy kể cả khoa học cũng có những giới hạn hiện tại, chứ không phải tuyệt vời ông mặt trời và được lôi ra không cần phản biện như một số nhóm thảo luận chỉ-có-ở-Việt-Nam có nói gần đây: bài viết sẽ là một cách nhìn thú vị về khoảng trống khoa học chưa lấp đầy được. Bỏ qua động thái chính trị hoá kiến thức của các nhóm thảo luận nêu trên, mình cũng ngờ ngợ rằng chính bởi sự thiếu thốn một nền học vấn quy củ và công khai nên dường như mới có một sự ngây thơ về các phương thức và hệ thống của phương Tây–một kiểu đứng núi nọ trông núi kia. Mình cho rằng sự ngây thơ này không hoàn toàn xấu: nó cho con người khả năng nhạy cảm và đắm đuối trong hiện thực, hơn là câu chuyện lúc nào cũng phải optimize và tôn thờ các giá trị tư bản. Có thể chính đây sẽ là một góc văn hoá riêng của quê nhà để giúp định hình lại việc nghiên cứu và sáng tạo giá trị theo một đường hướng mới.

Cuối cùng thì, cái gì cũng cần chất lượng. Bản thân Joi Ito, một người hai lần bỏ học, cũng đã từng phát biểu rằng các bạn không nên bắt chước ổng, vì những thứ ông đạt được không phải vì ông không có bằng đại học, mà là ông đạt được chúng mặc dù ông không có bằng đại học. Việc quan trọng vẫn là tìm giá trị, và những cá nhân/ nhóm thực sự có đủ nền tảng để tìm giá trị.

______________________________________________________________

Phản Ngành  – Joi Ito

2 Tháng 10 Năm 2014

Một trong những từ đầu tiên tôi được nghe thấy khi mới tham gia vào Media Lab là “phản ngành” (antidisciplinary). Từ này được vạch ra dưới dạng điều kiện trong một thông cáo tìm một vị trí giảng dạy mới cho Media Lab. Làm việc một cách liên ngành là hiện tượng nhiều người từ các ngành học khác nhau làm việc cùng nhau. Một dự án phản ngành, mặt khác, không phải là tổng của một đám các ngành khác nhau mà là một cái gì hoàn toàn mới—khái niệm “phản ngành” ở đây thật khó để định nghĩa đơn giản. Nhưng với tôi từ này có nghĩa là một ai đó hoặc một cái gì đó mà không khớp với một ngành học thông thường—một lĩnh vực nghiên cứu với những từ ngữ, những nền tảng, và những cách thức của riêng nó. Phần lớn các học giả bị đánh giá bằng số lần họ đăng bài trong các tạp chí khoa học danh giá và có bình duyệt [1]. Bình duyệt thường bao gồm các học giả có ảnh hưởng trong ngành học của bạn thẩm định thành quả nghiên cứu và quyết định xem nghiên cứu này có quan trọng và độc đáo hay không. Kiểu cấu trúc này thường dẫn đến động thái những nhà nghiên cứu tập trung nhiều vào việc gây ấn tượng tốt với một nhóm nhỏ các chuyên gia trong ngành của mình hơn là mạo hiểm táo bạo với một cách tiếp cận vấn đề mới mẻ. Động thái này củng cố cái cliche của việc các học giả tập trung càng ngày càng nhiều vào càng ngày càng ít những kiến thức giá trị. Nó tạo ra một hiện tượng siêu-đặc biệt hoá khi mà nhiều người trong các mảng kiến thức khác nhau gặp rất nhiều khó khăn trong việc hợp tác—hoặc thậm chí là trao đổi—với những người khác ngành. Với tôi, nghiên cứu phản ngành giống như là quan sát nổi tiếng của nhà toán học Stanislaw Ulam rằng việc học vật lý phi-tuyến tính giống như việc học những “động vật phi đại tượng” [2].

Media Lab tập trung vào “sự độc đáo, khả năng ảnh hưởng, và sự màu nhiệm.” Những gì sinh viên và giảng viên của chúng tôi làm nên là duy nhất. Chúng tôi không nên làm những gì mà người nào khác đang làm. Nếu có nhóm nào khác bắt đầu làm cùng việc đó, chúng tôi nên dừng lại. Mọi thứ chúng tôi làm đều nên có tầm ảnh hưởng. Cuối cùng, mọi thứ nên thôi thúc chúng tôi trở nên đam mê và nên nằm ngoài giới hạn của những bồi đắp ý tưởng thông thường [3]. “Màu nhiệm” có nghĩa là chúng tôi sẽ nhận làm những dự án cho chúng tôi nhiều cảm hứng. Ví dụ, trong nhóm Mẫu Giáo Suốt Đời [4], các nhà nghiên cứu thường mô tả “Bốn P của Học một cách Sáng Tạo”, là “Projects” (Dự Án), “Peers” (Bạn/ Đồng Nghiệp), “Passion” (Đam Mê), và Play (Chơi). Khái niệm chơi cực kỳ quan trọng với việc học một cách sáng tạo. Có rất nhiều nghiên cứu thể hiện rằng các phần thưởng hoặc áp lực có thể thúc đẩy mọi người “sản xuất”, nhưng học và suy nghĩ sáng tạo cần cái “không gian” mà việc chơi tạo ra. Áp lực và phần thưởng thường làm bé đi cái không gian đó đó, và vì thế, giới hạn việc học sáng tạo.

 

Kiểu học giả mà chúng tôi đang tìm kiếm tại Media Lab là những người không khớp với bất kỳ một ngành nào nào, có thể vì họ nhảy giữa—hoặc thậm chí đơn giản là vượt ra ngoài khuôn khổ của—nhiều ngành. Tôi thường nói rằng nếu bạn có thể làm được những việc bạn muốn trong bất kì một phòng nghiên cứu hoặc khoa nghiên cứu nào khác, bạn nên hoàn thành chúng ở đó. Chỉ đến với Media Lab khi bạn không thể tìm ra được một nơi nào khác để làm việc bạn cần làm. Chúng tôi là nhà của những kẻ không phù hợp với mọi nơi—nhưng người phản ngành.

 

Khi tôi nghĩ về “không gian” mà chúng tôi đã tạo nên, tôi thích hình dung một trang giấy khổng lồ đại diện cho “toàn cục khoa học”. Những ngành nghiên cứu sẵn có là những điểm đen được chấm trên trang giấy. Còn không gian khổng lồ bị bỏ trắng giữa những điểm chấm này đại diện cho kiến thức phản ngành. Rất nhiều người muốn chơi và nghịch ngợm trên không gian trắng này, nhưng có rất ít tiền trợ cấp cho việc này, và nó càng khó hơn để tìm được một vị trí nhiệm kỳ [5] mà không có một cái mỏ neo độc ngành lên một trong những chấm đen nào đó.

 

Trong khi chúng tôi tiếp tục cố gắng tiếp cận với việc giải quyết các vấn đề càng ngày càng nan giải mà đòi hỏi nhận thức từ rất nhiều ngành và góc độ khác nhau, sự phân biệt và phân hoá giữa các ngành học dường như chỉ tạo thêm cản trở và phá hoại. Chẳng hạn hệ thống phức tạp, chính là cơ thể người, đã trở nên đa ngành một cách không tưởng. Chúng ta nên thật sự cùng nhau làm việc trong “Một Khoa Học” thống nhát, nhưng thay vì vậy chúng ta là một cái tranh ghép của nhiều ngành kiến thức, thậm chí đôi khi không nhận ra rằng chúng ta đang cùng nhìn vào một bài toán, vì ngôn ngữ giữa các ngành thật khác nhau và các kính vi phân thì dường như không được đồng nhất.

 

Trung Tâm Mô Phỏng Sinh Học Cực Đoan (Center for Extreme Bionics) tại Media Lab—dẫn đầu bởi Hugh Herr, Ed Boyden, Joe Jacobson, và Bob Langer—sử dụng mọi thứ từ cơ khí chế tạo cho đến sinh học tổng hợp cho đến thần kinh học trong hành trình xoá bỏ một nhóm các loại dị tật. Tập hợp các ngành khác biệt này sẽ không bao giờ khớp với bất kì một phòng nghiên cứu hay viện nghiên cứu truyền thống nào.

 

Nhà đồng sáng lập của Media Lab, Nicholas Negroponte đã từng phát biểu chơi chữ với châm ngôn về học thuật rằng các giáo sư phải “xuất bản hoặc bị xoá sổ” [6]. Các giảng viên của Media Lab, theo ông, phải “trình diễn sản phẩm hay là chết”[7]. Tôi đã đưa ra một thay đổi nhỏ cho cụm từ này- “triển khai hay là chết”[8]. Tôi muốn tất cả các giảng viên và sinh viên tại Media Lab bắt đầu nghĩ về việc những công trình của họ sẽ triển khai ngoài đời thật như thế nào, và nếu họ có thể tự triển khai chúng, càng tuyệt vời.

 

Tôi nghĩ triết lý về việc cùng nhau làm việc trên những dự án lớn sẽ đem những nhà nghiên cứu đến với nhau từ nhiều ngành khác nhau – và cùng nhau xây dựng một nền khoa học thống nhất thay vì những ngành khoa học rời rạc. Chúng ta sẽ vẫn cần các ngành, nhưng tôi nghĩ đã đến lúc chúng ta tập trung vào một sứ mệnh cao hơn và tập trung vào những thay đổi cần thiết trong học thuật và tài trợ vốn cho nghiên cứu để cho phép nhiều người có thể làm việc trong những mảng trắng giữa các ngành khoa học – khoảng không gian phản ngành.

 

Update: một thành viên của Media Lab đã chỉ ra rằng các ngành thì giống như những đường bao rất chung chung và phần lớn những bài báo nghiên cứu được trích dẫn nhiều nhất thường nằm trong các không gian phản ngành và mang tính đột phá.

 

NOTE từ người dịch

[1] peer review

[2] non-elephant animals

[3] incremental thinking (versus monumental thinking) chỗ này dịch hơi khó, ban đầu tớ định dùng suy nghĩ thông thường, để đối lại với phi thường, nhưng thế thì lại mất nghĩa của từ incremental. Incremental Thinking là lối suy luận xây dựng từ các ý tưởng/ giả định có sẵn ban đầu, nhưng tương đối tuyến tính/ theo cấp số cộng. Ở đây không non-incremental thinking theo Joi chắc là những cách tiếp cận vấn đề không mang tính bồi đắp lên nhau này, mà có thể là tái định hình các giả định/ ý tưởng ban đầu.

[4] Lifelong Kindergarten

[5] tenured

[6] publish or perish (tiếc rằng không thể dịch và giữ được sự “chơi chữ” của [6], [7], và [8], nhưng tớ nghĩ cũng khá sát về âm điệu!)

[7] demo or die

[8] deploy or die

Advertisements


death poem

these lines are not mine: burn them into memory

burn, burn, burn  the water

burn this body out of its realm so I can be reunited with my cosmic love

burn my memory of attachments to names and spaces

the cortex is uniform in sight, sound, smell, language

so spirit is elsewhere, un-burn-able

burn the cortex, burn the spirit

burn the lively zealous souls dancing around you

burn the boyfriend without earnest soul, drop drown dead diving

burn sarcasm, and maybe the loneliness and self-hate hiding holding handing over

burn even the crisp dark black blotches leftover begging for ceasefire

then burn you and your face and your smile and your photos in public spaces and places

no maybe just

burn the photos, and then some candle light, for prayer

burn the Bible and the Q’ran and the Popol Vuh

burn the mad people with beliefs that run soul tired tongue-tied torn

burn the dead people burn ghosts that haunt our pasts

burn future fear findings falling in love

burn me into the infant i once were, crawling and waiting to wake the world into being

 


Leave a comment

Chuyện đọc

Từ khoảng 16-19 tuổi, mình có cảm giác rằng thời gian không có nhiều, nên tốt nhất là hãy bỏ ngày tháng ngồi đọc và chỉ đọc những quyển sách đồ sộ nhất, một kiểu “tinh tuý của thế giới” phải nhai cho bằng hết trước. Cho đến bây giờ, mình vẫn vô thức hướng đến điều ấy, những quyển sách hấp dẫn mình thì cần phải dày, và đủ nhiều người đọc nhưng cũng đủ ít người đọc để mình cảm thấy chúng quan trọng. Sách “giải trí”? Lịch sử và tiểu sử.

Sách đọc phải khó, mà khó thì tất nhiên sẽ… ẩu, nên mình nghĩ mình cũng không bới được nhiều giá trị lắm trong thời gian này. Mình vốn biết có nhiều kiểu cách đọc, cho những loại kiểu cách tài liệu, nhưng mình quá lười, và sách dường như là một thứ để nhặt theo giữa những lúc ngồi chờ bus hoặc vất vưởng đi du lịch theo nghĩa vụ gia đình hơn là một công cụ rèn luyện nghiêm túc.

Sau này, chính xác là đến bây giờ, mình có một thái độ bớt khắt khe hơn với chuyện đọc. Lại chuyện duyên số ấy mà, rằng sách rơi vào tay mình, rằng mình đọc được đoạn nào trong trạng thái tập trung, rằng mình thấu hiểu và nhớ dai một chi tiết nào đó, nó không nằm trong khả năng của mình, hay khả năng của sách, hay cách tiếp cận: đó là chuyện của thời gian, và những khoảnh khắc ấy va với nhau. Mình-đọc sách không phải là mình, mình-quan sát-mình-đọc sách mới may ra là mình. Hay là chưa đủ?

Tạm biệt Thomas Mann và impostor syndrome. Nhưng mình sẽ không bao giờ quên, và luôn mơ ước đọc lại Glass Bead Game của Hesse, và thật khó có gì gây ấn tượng hơn cho mình bằng những đoạn văn nhảy choi choi của Gunter Grass (sau khi đã được viết lại sang tiếng Anh) trong The Tin Drum.

Ôi, tuổi trẻ (hơn hiện tại)!

Tiện thể, mình sẽ lôi ra vài quyển đồ sộ mà mình vẫn muốn đọc:

  • Godel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid – Doug Hofstadter
  • Dog Years – Gunter Grass
  • Infinite Jest – David Foster Wallace
  • The Name of The Rose – Umberto Eco
  • Negative Dialectics – T Ardono
  • Doctor Zhivago – Boris Pasternak
  • Deng Xiaoping and the Transformation of China – Ezra Vogel
  • Kinh Dịch
  • A Treatise on Cosmic Fire – Alice Bailey
  • Tam Quốc Diễn Nghĩa – LQT
  • Phong Thần Diễn Nghĩa

Lảm nhảm quá nhỉ, rồi lại nhảy sang một chủ đề khác. Mình nghĩ những quyển sách đồ sộ còn thực sự có hấp dẫn với mình vì chúng đều cố gắng xây dựng lại trật tự thế giới/ một mô hình nhận thức về thế giới qua câu chữ. Bất kể thể loại: tâm linh hay khoa học.

(Nhưng nói thế thì cũng buồn cười, “sách khoa học” thực ra là sách đại chúng cho khoa học, còn khoa học sống nằm trong đống tạp chí nghiên cứu và những quyển sách giáo khoa không ai đọc hết kia kìa. Và có lẽ chúng cũng không nằm trong đó nữa.)

((Nhưng nói thế thế thì cũng hơi kì cục, vì “sách tâm linh” cũng na ná vậy. Người “ở trên cao” thì không vướng bận với câu chữ, định hình, thế giới quan của những quyển sách lớn, của những giáo phái lớn))

((( Kì cục nhất, là chuyên phân biệt tâm linh và khoa học )))

Chuyện đọc cũng thật kì diệu, nhỉ. Cái hay ho nhất của việc đọc sách không xảy ra trên quyển sách, nó vo ve trong đầu bạn, hoặc ở một không gian nào đó biệt lập khỏi thế giới vật lí. Những bảng chỉ dẫn vô tận, đưa người ta đến những va vấp vượt qua sự phiến diện.

Nhưng nôm na lại, nói thật là mình thích đọc sách dày, vì mình lười thực sự học và hiểu về thế giới (theo cách của mình). Có một sự trốn chạy không hề nhỏ. Nhưng bên cạnh sự trốn chạy? Ham muốn được kết nối, được tìm hiểu sự thật, được không đánh mất mình trong những facebook và trào lưu và những sự thái quá, cảm giác thành công khi hoàn thành một chuyến vật lộn với chữ.

Nhưng cảm giác thành công thì cũng bớt đi rồi, vì khái niệm về ý nghĩa và đọc-hiểu của mình không còn vững chãi nữa. Rồi sẽ chẳng còn ai nhớ mình đã đọc cái gì.

Nhưng cũng chẳng có ai đếm mình đã bước được bao nhiêu bước chân, cho cả cuộc đời. Rồi cuộc đời vẫn sẽ kéo chân ta đi.

Ít nhất, dạo này mình lại thích đọc và sẵn sàng đọc sách trở lại. Duyên số.


Leave a comment

Tháng Tư

Cảm thấy mỗi ngày trôi đi, viết thêm chữ bằng tiếng Anh quá khó khăn. Không phải vì quên tiếng, có mà mình dùng chữ như cá khoắng nước, và ngày ngày vẫn đọc và viết những thứ này mà. Chỉ là chợt nghĩ đến người đọc, và không còn nhu cầu được đọc bởi những cái đầu Anh ngữ nữa.

Trời dạo này mưa, nhưng những lúc mưa thì mình không hay, còn những lúc nắng thì cả thành phố ngủ vùi.

Gần đây mình tập thể dục. Có đứa bảo, uầy, I’m glad you’re leading a healthy lifestyle. Tởm, mình cầm cự lắm mới không vặc lại, mắc mớ gì đến mày mà nói tao thế. Thôi, bình tĩnh, nói nhẹ lại- thế thì mầy sẽ thất vọng, vì tao sẽ không dính với cái này lâu đâu. Mình thật sự không muốn bị trói buộc bởi một cái sự rập khuôn nào, chính lúc thiết kế workout, mình đã bảo, này, tao chỉ muốn cơ thể dùng được cho việc khác, tao không cần to và không cần đẹp đâu nhá, miễn sao chuẩn bị cho tao có thể nhảy sang những việc khác. Học đánh nhau, hoặc múa, hoặc yoga, hoặc leo núi, hoặc chạy đường dài, ai mà biết được. Anh chàng huấn luyện viên cũng biết ý, cho mình tập toàn free weights, và compound lifts, và tránh dùng quá nhiều máy tập. Tức là nôm na là tập để làm một thợ xây xuất sắc! Và vì đây là huấn luyện viên online, nên công việc của anh chỉ là thiết kế lịch tập, và thi thoảng nhận xét những cái mình làm. Anh giao cái gì, mình tự google xem làm như thế nào, tự chọn mức tạ, tự ghi lại. Cảm giác như một lớp học online, và cũng giống một thứ trò chơi, cũng có “lên level” và các loại trùm.

Tập thể dục thì tiết ra endorphins, nên cũng phê phê, vui vui. Và nó cho mình một cái gì đó để tập trung những suy tính, và một thứ đối tượng rõ rệt hơn để quan sát: những sự hồi phục vật chất. Tập thể dục không phải (chỉ) là tăng cường sức khoẻ, mà là một chế độ phá hoại cơ thể có trình tự (để chờ cơ thể hồi phục, rồi phá tiếp). Thực ra, cái gì mà chả là phá: ăn, uống, thở. Nhưng phá kiểu trực tiếp, nhưng không quá mạnh tay này thì kết quả cũng trực tiếp, nhưng không quá mạnh tay. 🙂

Thực ra tập tạ nên giống như tập thiền. Luyện tập là luyện tập, không cần nghĩ đến mục tiêu. Dù vẫn có thể có một cái mục tiêu. Nhưng từng giây từng phút, hãy đi cho hết, và chấp nhận những sự thất bại nho nhỏ. Mình nghĩ đây là cách tốt nhất để làm được cái gì lâu dài. Hôm nay chỉ một giây đắm mình trong suy nghĩ, tập thể dục để làm gì, mà mình buồn chán ngộp thở.

Chuyện phá hoại này cũng không phải chỉ dành cho con người. Trồng cây tự nhiên luôn luôn bắt đầu sơ sài, nhưng có tiềm năng cho những thứ phì nhiêu và sâu sắc: đặt một đống cây các loại với nhau, để tạo ra một hệ sinh thái, và để cho nó tự trải nghiệm thiên nhiên. Sâu bọ đến, thì hy sinh một anh nào đó để cả đám sống. Mưa gió, thì anh nào cao to mọc lên đỡ đạn, anh nào yếu thì chui xuống đất. Nhưng đây chỉ là những nôm na, vì thật sự bố ai mà biết thiên nhiên có thể sáng tạo đến mức nào? Hoặc thất bại thảm hại đến mức nào? Nhưng, ít nhất, tôn trọng sự sinh tồn hữu cơ của mọi thứ, mình nghĩ vậy.

Mình vừa dứt lời về việc mọi người lóp ngóp bò dậy vào năm 2017, thì ông trời cho mình một vố, gặp một đám những người chán ngán với thực trạng, hiện tại, xã hội, con người. Hoặc chủ yếu là không biết làm gì. Mà mình không còn dám giới thiệu chỗ mà mình hay giới thiệu nữa rồi, nên đành tự ra tay. Càng ra tay và càng đọc điếc các thứ thì càng cảm thấy muốn ngồi thiền, và tách ra khỏi các nhóm thiền.

Xã hội vẫn chuyển mình. Đám người ném bóng rổ trước mặt mình, cười nói. Đâu đó, người ta vẫn phải tiếp tục. Khe cửa hắt nắng, và mình hít một hơi, rồi đứng dậy.

 

 


Leave a comment

tặng ai vướng mắc chữ nghĩa

Nhân chuyến thăm facebook của HTN
– tâm linh, không phải, là, tâm, linh. nên, đừng bắt nạt người khác vì vô tâm.
– đừng, nói, con đường tu tập nào cũng, đến đích. vì, con đường nào, cũng, tập, tu, đích, đến. hoặc không có con đường. và cả hai. Thậm chí, đừng có nhắc đến từ tu tập nữa, đừng làm con nghiện. 
– hãy để cho thầy tu dạy ta quét nhà trơn tru. để cho con chiên tạc tượng thánh, và tô màu nước. Để cho người nói về tâm linh quên đi tâm linh. Đừng ăn vạ về những thứ nhảm nhít này nữa. Vì thực ra, tôi biết thừa, sự bị bỏ rơi một cá nhân đã phát tướng thành thịt, mỡ, và những tấn chữ siêu nhưng không cao kia.