5

IFHTP

Musk

Leave a comment

Có vẻ gần đây mình có một chút hứng thú với cuộc sống start-up. Không biết có phải vì lêu lổng, hay vì nhận ra mình sẽ thích có 10 năm làm việc như điên và sau đó ngồi nghỉ không, nhưng nói chung là những màu sắc của thế giới này cho mình nhiều cảm hứng, và cũng là chỗ để thở ra sau những khuôn khổ cuộc đời. Điều này dẫn đến (hoặc được đẻ ra từ?) việc mình đọc một đống thứ liên quan – các bài luận của PG (tớ đã đọc hết tuyển tập Hackers & Painters, phải nói là thứ tự của các essay có ý nghĩa phết!), một quyển sách nhặt đại từ một cái hội thảo/ workshop của tác giả, một đống các loại blog post và bài báo và các sự stalk các Thiel Fellows, và hiện tại là quyển này của Ashlee Vance.

I. Start-up cho những người thích sống chậm? 

Mình không thích sự đánh bóng anh hùng start-up như blog 5xu có làm với Musk, vì nó vẫn hơi sặc sụa ôm ấp tư bản, và thực ra quan trọng hơn là nó không đi kèm theo những phong thái mình thích. Câu chuyện Elon Musk là một câu chuyện sắp vĩ đại, nhưng đó là sự vĩ đại cho người khác. Nó không giải quyết được những vết thương lòng, và những lớp người Musk đã ảnh hưởng. Mình đọc biography về Musk một cách khó khăn, và thậm chí là trong cơn trầm cảm, vì những thứ suy tưởng trong đó, tuy đầy quyết tâm và nhiệt huyết, không có sự kết nối và thực sự xây dựng ý nghĩa cho sự sống. Mình hiểu kế hoạch đi đến Sao Hoả như một giải pháp vô trách nhiệm khác của những tư tưởng thuần khoa học.

Ở thế giới của startup, của phương Tây, của những người làm việc cho Musk, hay sống cuộc đời start-up thật sự trẻ trâu, nhưng mình không nói đến bề ngoài, mà là sức mạnh nội tại của họ. Sức mạnh nội tại đầy sức trẻ. Những tâm hồn trẻ chỉ quan tâm đến làm việc và thu nhận những bài học bản ngã, hơn là kết nối bên trong.

Và tự hỏi, những tâm hồn già cỗi có thể làm được start-up? Và start-up, về cơ bản, là cái gì? Những câu hỏi không cần câu trả lời, nhưng chưa bao giờ thừa để đặt ra và động tâm.

Vì mình muốn trồng cây. Và mình tin rằng không phải chỉ là trồng cây, mà là tạo ra một sự thay đổi diện rộng, và xây dựng những cộng đồng nhỏ hơn. Anarchy makes a lot of sense, in theory. Nhưng để có một thứ anarchy hữu dụng, và vẫn có thể hoạt động trong một thể chế thống nhất, thì chỉ có thể bắt đầu bằng những cộng đồng sống không dựa vào ai. Ăn sạch, ở sạch, sống sạch, và trên cả sạch: đi hồi phục cho con người và đất đai. Nhưng thôi, bài ca này giao giảng mãi rồi. Vấn đề của ngày hôm nay là mình đang tự hỏi người ta có thể trộn lẫn một mô hình kinh doanh-một công cụ của thời đại này- với một cái tầm nhìn cá nhân như trên đến mức nào.

II. Đặt Tầm Nhìn trong Hoàn Cảnh Cụ Thể

Mình tin rằng tạo hoá có những sắp đặt vi tế cho bất kì cuộc đời nào, dù trong bất cứ khoảnh khắc nào mỗi người vẫn có tự do ý chí. Hai thứ này-định mệnh và tự do để lựa chọn- hoạt động song song như thế nào, chỉ có chiêm nghiệm cuộc đời mới hiểu. Nhưng để hình dung, hãy tự hỏi: vì sao Musk, người rõ ràng là được sinh ra với cái gien (hay may mắn gì khác) để học và nhồi nhét mọi thứ, và có tất cả những tố chất và tính cách quyết liệt để đạt được những thành công mà Ashlee Vance đã lột tả, không hoàn thành những công việc của anh ta một cách trơn tru và toàn vẹn, mà phải trải qua bao sương gió và thử thách?

Với Musk, nhiệm vụ cuộc đời của bác là mở ra một con đường cho khoa học kỹ thuật đến với một kỷ nguyên mới: khám phá Sao Hoả, và các công nghệ sạch. Cái gì bác động tay vào, đội ngũ chuyên gia của bác đưa nó trở thành đầu ngành ngay lập tức, và làm cho tất cả những thứ đang có sẵn phải chạy dài theo. Dĩ nhiên, để phát triển như vậy thật sự cần nhiều đau đớn, cho chính bác, lẫn những người khác, nhưng nó đi kèm với nghĩa vụ cuộc đời và tầm nhìn.  Tầm nhìn kéo các công việc cần thiết được xảy ra ổn thoả, kéo Musk qua một vụ thập tử nhất sinh (một phần có lẽ để tập trung lại vào đúng việc cần làm, sau bài học kiếm tiền đầu tiên với Zip2), kéo Musk qua những trò tung hứng, và các loại xì-trét (li dị, phá sản, trục trặc kỹ thuật).

Quay lại chuyện trồng cây. Blog post gần đây nhất là chép lại từ một bài dịch mình làm free cho hội Biodynamic mà mình có tham gia. Dịch rồi thì thấy target audience của bài viết cũng không phải cho người Việt, và có lẽ cũng không có nhiều thông tin hữu dụng, hay là truyền cảm hứng, nhưng nhờ vụ dịch mà mình có được một cuộc nói chuyện ngắn với anh tổ chức lớp biodynamic, quote lại một phần ở dưới.

TT: Anh muốn nhân rộng và phát triển công đồng quan tâm đến môi trường sống đặc biệt nông nghiệp sinh thái bảo tồn. Cần có một đội nhóm cùng nhau chia sẻ những khó khăn vui sống cùng nhau. Em co thể gợi ý thêm sự kết nối hữu cơ này sao cho bền vững?

blue: nhân rộng thì nên có model, coi như một cái startup. Nhưng em nghĩ làm tốt một cái thì nó tự tràn ra.

TT: Uh, trong trường hợp này là liên quan mật thiết đến giáo dục dạy trẻ kỹ năng sống trở về với tự nhiên, mình cũng là đứa trẻ trong đó. Và có khu vườn theo định biodiversity. Cần có một đội ngũ cốt lõi luôn sống chết sát cánh bên nhau.

blue: Sẽ có những mảng anh phải delegate cho nhóm khác nữa. Nghĩ nó như một startup ấy, tìm người bao giờ cũng là vấn đề khó nhất, và những người đầu tiên thì nên làm hết việc và không quá đông. Người sáng lập chỉ nên có 2-3, đỡ cãi nhau, và có thể đi thật nhanh.

TT: Uh, mọi sự đều tắt khi ko có đồng đội. Anh cung nhận thấy mình bị tắt.

Và nhiều dự án của nhiều bạn anh gặp cũng tắt do khó khăn thắt chặt, chất chồng.

blue: cần có một chút business, em nghĩ vậy. Anh muốn mở trường, thì cần phụ huynh. Những khách hàng đầu tiên sẽ cực kỳ quan trọng, cần hiểu họ triệt để, serve họ ổn, có nguồn tiền ổn ổn, thì sẽ mở ra tiếp.

TT: vd thực tế: Anh có 2 ban nhỏ, anh thấy cần tạo sân chơi cho các bạn, anh làm. các bạn nhỏ khác cũng cần có sân chơi, vườn. Nên anh nghĩ se mo rong cho nhiều bạn vào, anh tiếp tục làm. Khi các ban nhỏ đông hon, anh thấy cần có đinh hướng cho các bạn nhỏ vừa chơi vừa học, anh lại đi học kỹ năng dạy trẻ, Steiner.

blue: Vâng. Nhưng khi cân nhắc vấn đề tài chính, mình phải detail đến mức có một profile đầy đủ, của những phụ huynh sẽ gửi con đến trường của mình. Chỉ cần 1 cái bức tranh về 1 người. Khi serve người đó tốt, thì tự những người gần gần với họ sẽ đến. 

Steiner là kiến thức bị động, còn mình vẫn cần build nó lại để phù hợp với mình.

Và, anh đã liên kết với các nhóm khác nhiều chưa?

TT: Vấn đề nó nằm ở đây.

Tất cả các bạn, các nhóm đều có ước mơ riêng. Do đó hoặc nhom các ban enjoy với anh hoặc anh enjoy cung, anh tự thấy mình cần đến với nhau. Tìm nhau. Làm cùng nhau.

Anh sẵn sàng, gia dinh anh sẵn sàng tham gia cùng nhóm các bạn.

blue: Thế giờ anh đang làm gì, và kẹt cái gì?

TT: Kiến thức tưởng nhiều nhưng thực tế giới hạn, chưa hội tụ với team nào đủ sâu.

Ước mơ lớn, bay bổng áp vào thực tế xã hội hiện tại chưa đến thời điểm.

Đi một mình đi nhanh, cô đơn. Anh cần làm một team thật sự quan tâm đến trẻ va môi trường sinh thái để đi xa.

Anh va không it bạn trẻ, có thể bao gồm blue, bị giới hạn và chưa có một đội ngũ để cùng nhau làm việc yêu thích, ăn ngủ, thao thức với nhau.

blue: Mọi thứ có lí do của nó, maybe. Em thoải mái với việc là người nhảy giữa các nhóm, và học, và đọc một đống các thứ cần đọc, và thí nghiệm với trồng cây, nhưng nhỏ thui. Vì em nghĩ phần việc của em thì chưa đến lúc, và có những thứ em thấy chưa ổn.

TT: , 3_5 năm chuẩn bị ban thân va đội nhóm để sẵn sàng. Anh nghĩ mình cũng cần làm một vài việc nho nhỏ cụ thể, có giá trị. Để bắt đầu những điều sắp đến khó khăn hơn.

Như em chia sẽ, mọi thứ sẵn sàng thì bữa tiệc chính thức bắt đầu!

DEC 3RD, 3:05PM

blue: Ở Sài Gòn, em quan sát thấy mọi thứ tách đàn quá dễ. Ví dụ riêng art scene, mọi người mỗi người một mạch. Các nhóm ko cần biết nhau nhiều. Người mở art gallery cứ mở art gallery, người đi chiếu phim cứ chiếu. Hà Nội tập trung hơn, nhưng lại chẳng làm gì.

Nếu chơi theo bài trong này, thì chắc cứ phải làm nhanh và xây nhiều

Em thì thoải mái với việc bản thân mình chỉ là một kiểu hỗ trợ, nên em cứ làm mấy việc này thôi. Đòi hỏi ăn ngủ với nhau và cùng làm có thể sẽ không thực tế, trừ phi nó ngắn hạn. Xong là xong.

Còn chuyện làm được hay không, thì thời cuộc thực ra yên bình mà rất loạn, nên mình cứ buông và nghỉ ngơi một chút, và làm từng chút từng chút. Em cũng bắt đầu lơi cái phần tâm linh ra để đụng lại vào một số thứ thực tế rồi, cũng chỉ vì trò chơi phân cực vui và phức tạp hơn em tưởng. Và em cảm nhận là commitment hiện tại nó sẽ thiếu hụt, và không thuyết phục. Chia ra tâm linh và khoa học cũng không tốt lắm, sẽ đến lúc nò cần hoà vào nhau

Riêng chuyện biodynamic cũng vậy, thực ra có một cái mà em thấy trong khoá học là mọi người rất chăm chăm hỏi các công thức như thế nào, chuẩn bị ra sau, ghi chép rất kỹ phần đó. Nhưng đó là rập khuôn. Tài liệu thì các nước có nhiều lắm, nhưng khi đem về đây thì mình phải học cho mình, và chấp nhận cả những thứ đau đớn đủ kiểu, thất bại và mọi thứ, vì những người làm ra những tài liệu kia cũng vậy thôi. Hội trồng cây của Findhorn không chỉ có permaculture, cũng nghiên cứu khoa học đủ kiểu, và communicate với cây cối và này nọ. 

Có lẽ, muốn mở lớp chỉ cần ý chí, và tinh thần đón nhận cái mới, và coi những cái mình sẽ có ở đây là một không gian để tất cả mọi người đồng sáng tạo.

DEC 3RD, 7:54PM

TT: Đồng ý với blue. Cuộc sống là phải sinh động sống động, việc hợp nhóm dùng cộng đồng mang tính chất hữu cơ, cùng sinh sống và sống động. Mọi người cần làm tất cả cái mọi người cần làm, nên làm. Chỉ đừng rời xa giá trị đã xác nhận từ ban đầu.

Đón nhận thực tế, học cái mới trong cái cũ kỹ…

Thông cảm cho sự hơi giống một bài phỏng vấn này. Nhưng sự thực là những thứ đang được xảy ra làm mình… bối rối. Những người làm những công việc mình cho là có ý nghĩa thì dường như chưa biết cách thực thi như thế nào cho hiệu quả, và chạy nó trên một cơ sở của wishful thinking. Có nét muốn tách mình ra khỏi xã hội, nhưng thực tế xã hội luẩn quẩn trong vô số các ngõ ngách của kế hoạch và tham vọng. Có lẽ câu chuyện đơn giản là chưa đủ người, hoặc chưa đủ những yếu tố cần thiết. Và quan trọng hơn là mình không thấy có trí tưởng tượng quá nhiều trong những học viên. Những công việc được thực thi cảm giác là những thứ rất hiền lành, có phần rập khuôn, và chưa robust.

Những người đi thiền thì vẫn đi thiền, và bắt đầu lên facebook và lôi cái sự tâm linh của mình ra như một chiếc bia đỡ đạn, để giảng đạo về những khái niệm kiểu như “khi bạn đã nhớ lại mình là ai thì sự hỗ trợ từ gia đình thật nhỏ bé, và không có nhiều ý nghĩa.” Có 100 nghìn đô để khởi nghiệp thì khác bắt đầu từ bàn tay trắng.

III. Cân Bằng và Hợp Nhất

Vài tháng trước, trong lúc mình còn ở Hà Nội loay hoay, đã có một anh bạn rủ mình làm một cái website lấy view kiếm tiền. Việc của mình lúc đó sẽ là viết content: các bài viết ngắn về astrology hoặc tarot và các thứ spiritual khác, và anh ta sẽ làm thế nào để trang web ăn được nhiều view nhất, và cạnh tranh với những thứ sẵn có–vì nói thật là những thứ sẵn có không có sự triệt để và tính toán về customer. Tuy kế hoạch không thành vì mình vướng quá nhiều thứ (và anh bạn có vẻ cũng sốt sắng, từ dạo đó ko hiểu sao đã block facebook của mình), nhưng hiện thực cho thấy sự phân hoá chuyên môn của xã hội sẽ gợi mở ra những tiềm năng mới cho những nhóm có thể đi trên nhiều đường cùng một lúc.

Việc đi trên nhiều đường cũng có thể thấy trong những thành công liên tiếp ở các mảng của Musk, từ chế tạo xe hơi cho đến phóng tên lửa tư nhân. Các project này liên tiếp thách thức những lối mòn của các ngành, nhưng chính bởi vì những làn sóng mới được bắt đầu bởi Musk quy tụ những kinh nghiệm và trải nghiệm rộng hơn việc chỉ chế tạo ô tô, hay đấu thầu công nghệ tên lửa. Những người đến với Musk không phải là những người trong nghề lâu năm, mà là những cá nhân trẻ trâu vừa tốt nghiệp và sẵn sàng thí nghiệm và “bring it down to the physics”, nhiều khi chế lại từ đầu những thứ đã tồn tại, nhưng có giá đắt đỏ và công nghệ lỗi thời. Những nhà sáng chế và những cá nhân sẵn sàng xây dựng những giá trị mới sẽ không thể sống trong những khuôn khổ của giấy tờ và sự quan liêu, và sự chuyên hoá mà không có tiếp thu.

Chợt nghĩ đến khái niệm: mỗi khoảnh khắc là một tổ hợp của tất cả các yếu tố của cuộc đời của mỗi người. Rằng cái toàn thể được gói gọn trong từng khoảnh khắc. Đau đớn và trầm cảm và thất vọng với cuộc đời, thường nằm trong việc không chấp nhận sự hợp nhất và toàn thể này, mà chạy theo một phần nhỏ của bản thân, từ chối sự hiện diện của những phần khác. Những người ngồi thiền quán, có lẽ hiểu việc này hơn cả: bao nhiêu xúc cảm và suy nghĩ, bao nhiêu cảm giác tinh tế trên cơ thể, hằng ngày hàng giờ không được ta ghi nhận, mà cứ trôi đi và làm con người ta mệt mỏi, thù hận, không tỉnh táo, không tĩnh tâm.

Ở một tầng cao hơn, xây dựng start-up cũng là một công việc cân bằng và hợp nhất giữa những luồng nhu cầu và khả năng, để tạo giá trị mới.

IV. Làm Thật, Sống Thật = Doing Things with Purpose

Khi nhìn một cách trần trụi hơn về vấn đề, mình thấy ý nghĩa của mục đích. Việc đi trên nhiều đường của Musk, thực ra nên hiểu một cách đơn giản hơn là việc có thể hiểu rõ mình đang làm gì và muốn cái gì. Tầm nhìn và mục đích rõ ràng, và đặt trong bối cảnh thực tế, thì sẽ sáng tạo ra những việc để làm, và thu hút những người có cùng rung động, và làm được việc.

Đặt vấn đề mục đích này ở Việt Nam như thế nào? Người ta nói nhiều đến một xã hội đầy những sự giả tạo, giả dối, chạy theo danh vọng. Điều này phản ánh lên sự ham hố bằng cấp, hay những lớp người đi ôm đồm những sự kiện, hội thảo nói về những nội dung chẳng liên quan mấy đến họ, họ đi vì danh tiếng và hiếu thị với diễn giả. Người ta đến nghe Ngô Bảo Châu mở event với Cedric Villani về toán, nhưng đến Q&A sẽ hỏi anh Châu về một cái gì đó đíu liên quan đến toán. Viêt Nam là đất nước duy nhất dung túng những bài phóng sự về các du học sinh- chưa hoàn thành giáo dục, chưa làm ra một thứ kết quả gì, nhưng đã có tiếng nói, và hàng trăm nghìn những cái like trên facebook. Đọc báo mạng Việt Nam, người ta luôn luôn cần một cái quạt của lý trí và kiến thức, để hất tung đám khói đi.

Bài học của Musk cho mình không phải là những thứ xa xỉ về công nghê, hay ý chí thách thức lề thói, mà quan trọng nhất là làm những gì đúng với mục đích của mình. Công việc này đòi hỏi nhiều sự tinh tế: chỉ một giây phút vô thức, người trồng cây hữu cơ có thể, thay vì tự trải nghiệm xem cây trồng và môi trường ở Việt Nam cần gì, sẽ lôi hàng tá sách vở ra dịch dọt không phân biệt và áp dụng rập khuôn cho vườn cây. Chỉ một giây vô thức, cùng một cô gái luôn luôn giao giảng về công bằng và bình đẳng trong xã hội, trong viết lách, có thể có những chiêu trò đâm sau lưng, thiên vị, không ghi nhận đóng góp của những người làm việc cho cô. Ranh giới mong manh, câu chữ và sự đẹp đẽ vô nghĩa thì dễ tuôn trào.

V. Đứt gãy sinh ra từ nền giáo dục

Nguồn gốc của sự thiếu mục đích này đến từ đâu? Một câu trả lời chính là giáo dục, hay đúng hơn là việc môi trường trường học chia rời những người trẻ khỏi xã hội và thực tế. Trường học vốn là một thứ sân chơi, để người ta thử các thứ ý nghĩa và tương tác với xã hội. Nhưng như trong một essay mình tâm đắc của PG, trường học là một chuỗi dài những bong bóng, vì những thứ anh làm trong trường học không có ảnh hưởng thực sự lên xã hội, và vì thế sẽ chỉ là trò chơi của bản ngã. Lại quote:

Teenage kids used to have a more active role in society. In pre-industrial times, they were all apprentices of one sort or another, whether in shops or on farms or even on warships. They weren’t left to create their own societies. They were junior members of adult societies.

Teenagers seem to have respected adults more then, because the adults were the visible experts in the skills they were trying to learn. Now most kids have little idea what their parents do in their distant offices, and see no connection (indeed, there is precious little) between schoolwork and the work they’ll do as adults.

And if teenagers respected adults more, adults also had more use for teenagers. After a couple years’ training, an apprentice could be a real help. Even the newest apprentice could be made to carry messages or sweep the workshop.

Now adults have no immediate use for teenagers. They would be in the way in an office. So they drop them off at school on their way to work, much as they might drop the dog off at a kennel if they were going away for the weekend.

Bài essay rất dài, bắt đầu từ một cái chủ đề cơ bản: tại sao bọn mọt sách lại không được ưa ở trường học. DĨ nhiên, đây là một vấn đề phổ biến hơn ở Mỹ, nhưng nó phản ánh những gì đang diễn ra ở cả VN một phần nào đó. Đoạn trích trên nói về việc thanh thiếu niên đã từng đóng một vai trò tích cực hơn trong xã hội, chính bởi vì không có cái gì gọi là trường học ngăn họ và thế giới của những người lớn.

Đây là lí do tại sao những đứa nhóc được nhồi nhét riêng, và cũng có một chút khả năng cá nhân về khoa học và toán, thường ổn hơn lúc đi học lên cao và làm việc: ít nhất, ở một mức độ cơ bản những đứa trẻ này không mất thời gian quá nhiều trong cái bong bóng của sự so sánh và vuốt mặt nhau về những giá trị rỗng và rời rạc, mà tập trung trí lực vào việc vượt qua những cái puzzle thực sự khó, và có ý nghĩa.

Nhưng người ta cũng có thể biến sự thi thố toán học–một trò chơi của trí tuệ và tìm tòi khám phá–thành một cuộc vuốt mặt nhau khác: học thuộc các dạng bài và đấu đá gà nòi. Một người có huy chương quốc tế ở cấp 3 trong một kì thi khoa học chưa chắc đã có khả năng nghiên cứu đột phá bằng một anh chàng học trường công ở Mỹ, nghịch ngợm với các thí nghiệm và các bài toán một cách rất nghiệp dư. Lí do đơn giản: những bài toán anh Mỹ làm được, tuy không nhiều, nhưng đều là do anh tự tìm tòi, tự mò ra, và anh hiểu vấn đề hơn, và anh năng động hơn. Đây là chuyện thật, đâu đó ở Illinois vài năm trước.

Với môi trường liberal arts college, với phần nhiều người thì đây là sự tiếp diễn của cái bong bóng. Xin được quay ra tự giật mình với bản thân vài phút. Ở Mỹ, con người ta vuốt mặt nhau qua cái mạng lưới xã hội sẵn có trên facebook của mình. Người ta khoác lên mình những chiếc áo mới: feminist, liberal, democrat, realist, vân vân, và chơi những trò chơi gọi tên và bàn luận mới. Có ý kiến là điều tốt, và giải thích được những ý kiến đó một cách rành rọt thì càng tốt, đọc thấy mê mẩn. Nhưng bên cạnh đó mình ngờ ngợ rằng trò chơi chữ nghĩa này sắp kết thúc, và mình ngờ ngợ rằng có một sự hẫng hụt nào đó đang chờ đợi. Dấu hiệu của sự hẫng hụt bắt đầu từ việc phản ứng dường như đồng nhất của các du học sinh về việc Donald Trump đắc cử Tổng Thống: bởi vì con người ta cùng đi vào một cái kiểu lớp học, và cùng bàn luận một thứ câu chuyện, bằng một loại ngôn ngữ. Những con cá thì không cần biết mình đang bơi trong nước, vì ngoài nước thì không có gì khác.

VI. Kết nối và Chấp Nhận

Mình không có ý kiến tích cực về việc du học sinh nên về Việt Nam hay nên ở lại. Vì vấn đề lớn nhất mà mình nhìn thấy được không phải là cái sự phân biệt về-ở này, mà là người ta chưa giải quyết được hai câu chuyện giá trị và mục đích. Và thực ra, chuyện về hay ở, nếu chỉ nhìn theo cái lăng kính của hai câu chuyện kia, thì chỉ là việc chọn cho mình một môi trường như thế nào, và nhìn được gì từ những môi trường đó.

Có rất nhiều cách để nhìn ra các khía cạnh khác nhau của các môi trường khác nhau. Giả dụ nếu anh muốn làm khoa học chính thống, tiếp tục trò chơi tháp ngà, thì ở Việt Nam khó ra phết–nhưng đây không phải là câu chuyện vô tiền khoáng hậu, chính bởi vì đã có những nhà khoa học có đào tạo xịn bắt đầu về và thẩm thấu và trải thảm cho những người đi sau. Với phần lớn những thứ khác, có lẽ câu chuyện chỉ gói lại ở việc có bao nhiêu tiền, và làm việc cho ai, và làm việc gì.

Khoảng hơn 2 năm trước, một người ban mình rất quý đã bỏ ngang về Việt Nam một phần vì, khoảng hơn một năm sau bạn thú nhận, bạn ngộp thở trong cái thứ mô hình classroom discussion của các anh Mỹ. Người ta luyên thuyên để lấy credit và tỏ ra mình có quan tâm đến vấn đề, hơn là thực sự quan tâm. Người bạn ấy về Việt Nam và đi làm những thứ củ nghệ – chiếu phim, dịch thuật, và giúp xuất bản thơ văn, và thực sự có những thứ discussion ở các không gian khác. Trong vô số các buổi trà đá và đi bộ loanh quanh với bạn, mình lại nghe bạn than gặp một bà tây nào đó là alumni trường bạn, hay những cái đuôi từ hồi cấp 3 lại muốn hỏi han bạn làm gì, sẽ làm gì, sẽ ra làm sao, và hai đứa cười phá lên. Mình trân trọng người bạn, vì bạn chấp nhận rủi ro để đối mặt với câu chuyện mục đích và giá trị. Dẫu sao, định mệnh cũng là một thế lực quá mạnh, và càng mạnh trong một thời đại các khuôn khổ xã hội đang bị bóc ra theo từng lớp.

VII. Chuyển Hoá Mới-Cũ

Bài viết này bắt đầu từ việc bóc tách khái niệm rằng đặc biệt hoá ở thời đại này là không đủ cho một cuộc sống trọn vẹn và cân bằng, nhưng nó lại dẫn đến việc chỉ trích một môi trường giáo dục đã khá là tránh né việc đặc biệt hoá. Thực ra, mình không chỉ trích sự tránh đặc biệt hoá, mà mình chỉ cho rằng việc đưa ra một sự tránh né đặc biệt hoá không giải quyết được vấn đề.

Trong khi các Liberal Arts College đưa ra cái trụ là việc 2 năm học các môn đại trà sẽ giúp một người sinh viên chọn lựa ngành học tốt hơn, nó cũng tạo ra sự chây lười trong suy nghĩ. Những kì học đầu tiên ở Mỹ, mình có một sự thích thú đi kèm băn khoăn, vì bước vào những lớp học nhập môn về triết, hay văn học, hay viết lách, cảm giác không khác vào một lớp tiểu học lắm, khi không ai biết một cái gì và mọi người thích nói gì thì nói.

Người ta vẫn ở trong một cái vòng luẩn quẩn mà người học không khớp cái mình học với mục đích của mình, đặc biệt hoá hay không.

Lại văng vẳng câu nói mình tâm đắc từ ông chú ruột: rằng học để làmhọc để không làm là hai thứ quan trọng như nhau. Có nhiều cách đề nhìn câu nói: rằng học để có bằng thì không đủ, rằng học để làm cũng quan trọng nhưng thường bị coi thường. Trước thế hệ của chú, người ta còn không có dịp được đi học, không có giáo dục, vì những gián đoạn của chiến tranh: xã hội vẫn chuyển mình. Có một thế hệ đại gia từ Tiệp và Nga, đều là những người đi học kỹ sư không thành, và chuyển sang làm con buôn.

Đã từ bao giờ một đất nước không còn một nền tri thức rõ rệt như Việt Nam đòi hỏi người ta phải có những tấm bằng đại học, cao học vô giá trị?

Bài viết của Paul Graham được viết ra từ năm 2003, 13 năm trước. Khi các nước bắt đầu vặn vẹo và chuyển mình, thách thức sự cần thiết của một nền giáo dục chính thống, Việt Nam mới bắt đầu loay hoay cải cách giáo dục.

Nghĩ về câu nói của chú, mình cho rằng cái gì cũng là học để làm, hoặc ít nhất là hướng đến việc để làm. Cái này không liên quan đến đặc biệt hoá hay không, không liên quan đến việc chọn một trường đại học có chuyên hoá ngành từ đầu hay không–dù dĩ nhiên nếu ai đó có may mắn chọn được cái mình muốn và học thẳng một mạch thì quá tốt. Người bạn của mình là một điển hình, đang trên đường đi học PhD sau nhiều năm cày cuốc đúng ngành mình thích. Nhưng mình cũng sẽ không thể chấp nhận khi bạn nói một cách khá coi thường về những người bạn khác từ cấp 3 không được may mắn chọn cái mình muốn.

Đôi khi, những lề thói có sẵn chưa có cái mình cần và muốn. Đôi khi, bài học cuộc đời rộng hơn là việc đi học và sách vở trường lớp. Đôi khi, người ta phải tự xây một cái trường học cho chính mình, và cho người khác.

Vậy việc này liên quan gì đến start-up? Có lẽ chẳng có thứ ẩn dụ nào cho cuộc đời của những người đi tìm giá trị hơn việc làm một cái start-up. Cũng là xác định người khác cần gì, và mình có thể offer được cái gì, và mình có những ý tưởng gì. Và đôi khi trò chơi còn ít khuôn khổ hơn: mình có cần tiền không? MÌnh có cần thay đổi thế giới không? Thực ra, việc mình là một minh chứng sống của một hệ thống hoàn chỉnh, một phong cách sống riêng, đó chính là thay đổi thế giới rồi đấy chứ.

Happy brainstorming.

Advertisements

Author: oligothoughts

poetic hermit

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s